در تحلیل تنشهای تنگه هرمز، تقریباً تمام توجه بازارها به نفت معطوف میشود؛ اما شاید مهمترین قربانی چنین بحرانی نه بازار انرژی، بلکه بازار مواد غذایی باشد. دلیل آن ساده است: هرمز تنها شاهراه نفت نیست، بلکه یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نهادههای کشاورزی جهان نیز محسوب میشود. هرگونه اختلال طولانی در این آبراه میتواند زنجیرهای از افزایش هزینه تولید را آغاز کند که در نهایت به جهش قیمت گندم بینجامد.
وابستگی کشاورزی جهان به هرمز
حدود یکسوم کل کود شیمیایی معاملهشده در جهان از تنگه هرمز عبور میکند. تفکیک این وابستگی به تفکیک کالا، تصویر گویاتری به دست میدهد:
سهم تخمینی هر کالا از تجارت جهانی که از تنگه هرمز عبور میکند
این ارقام نشان میدهد که هرمز نهتنها شاهراه انرژی، بلکه شاهراه کودهای شیمیایی جهان نیز هست. بهویژه در مورد گوگرد دریابرد، منطقه خلیج فارس حدود نیمی از تجارت دریایی جهان را در اختیار دارد؛ گوگردی که ماده اولیه تولید اسید سولفوریک و کودهای فسفاته است.
چرا این موضوع برای گندم اهمیت دارد؟
تولید گندم به 4 نهاده اصلی وابسته است که هر چهار مورد بهطور مستقیم با کالاهای عبوری از هرمز پیوند دارند:
- اوره: مهمترین منبع تأمین نیتروژن برای رشد گیاه.
- آمونیاک: ماده اولیه تولید تقریباً تمام کودهای نیتروژنه.
- فسفات: عامل توسعه ریشه، تشکیل خوشه و افزایش تعداد دانه.
- گوگرد: برای تولید اسید سولفوریک و کودهای فسفاته و نیز افزایش کارایی جذب نیتروژن ضروری است.
اگر صادرات این محصولات از خلیج فارس مختل شود، قیمت کودها بهسرعت افزایش مییابد. تجربه بحران هرمز در سال ۲۰۲۶ نمونه روشنی است: با مسدود شدن عملی تنگه از اواخر فوریه، قیمت اوره خاورمیانه در فاصله کوتاهی نزدیک به ۵۰ درصد افزایش یافت و کودهای فسفاته (DAP) نیز گرانتر شدند. برآوردها حاکی از آن بود که در صورت تداوم بحران، میانگین قیمت جهانی کود در نیمه نخست ۲۰۲۶ حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بالاتر از سال پیش از آن قرار گیرد.
زنجیره انتقال شوک از هرمز به بازار گندم
مسیر انتقال اختلال از تنگه هرمز تا قیمت آتی گندم
نکته کلیدی آن است که بازارهای آتی، «آینده» را معامله میکنند. بنابراین لازم نیست کمبود واقعی گندم رخ دهد؛ کافی است معاملهگران به این جمعبندی برسند که هزینه تولید در فصل آینده افزایش یافته و عملکرد مزارع کاهش خواهد یافت. در این حالت، قیمت گندم میتواند پیش از برداشت محصول و صرفاً بر پایه انتظارات، رشد کند.
جمعبندی
در صورت تداوم یا تشدید تنشها در تنگه هرمز، بازار گندم احتمالاً بیش از آنکه به کمبود فیزیکی محصول واکنش نشان دهد، «افزایش هزینه تولید» را قیمتگذاری خواهد کرد. وابستگی حدود یکسوم تجارت جهانی اوره، یکپنجم تا یکسوم تجارت آمونیاک و نیمی از تجارت دریابرد گوگرد به این آبراه، هرمز را به یکی از مهمترین گلوگاههای امنیت غذایی جهان تبدیل کرده است.
به همین دلیل، در هر بحران ژئوپلیتیکی آینده، سرمایهگذاران حرفهای باید علاوه بر نفت، بازار اوره، آمونیاک، فسفات، گوگرد و LNG را نیز زیر نظر داشته باشند؛ زیرا جهش در این بازارها میتواند نخستین هشدار برای آغاز یک روند صعودی پایدار در قیمت گندم و سایر غلات باشد.