درگیری نظامی میان ایران و آمریکا همواره یکی از بزرگترین ریسکهای ژئوپلیتیکی بازار انرژی بوده است. هرگونه تهدید علیه تنگه هرمز، مسیر عبور بخش قابل توجهی از صادرات نفت خلیج فارس، در گذشته میتوانست باعث جهش شدید قیمت نفت شود؛ زیرا بازار به اختلال ناگهانی در عرضه واکنش نشان میداد. اما شرایط بازار انرژی امروز نسبت به گذشته تغییرات مهمی کرده است و درگیری احتمالی آینده لزوماً به معنای تکرار شوکهای نفتی تاریخی نخواهد بود.
یکی از مهمترین عوامل، ایجاد مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت در خارج از تنگه هرمز است. کشورهای تولیدکننده منطقه، بهویژه عربستان سعودی، امارات و عراق، در ماههای اخیر سرمایهگذاریهایی برای توسعه خطوط لوله، پایانههای صادراتی جایگزین و افزایش ظرفیت انتقال خارج از این آبراه انجام دادهاند. این زیرساختها به بازار اجازه میدهد بخشی از نفت منطقه حتی در صورت اختلال در هرمز همچنان به بازارهای جهانی برسد. بنابراین، حساسیت بازار نسبت به تهدید بسته شدن کامل تنگه هرمز نسبت به گذشته کاهش یافته است.
عامل دوم، افزایش ظرفیت عرضه و انعطافپذیری بیشتر بازار نفت است. تولیدکنندگان عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (OPEC) و متحدان آن در قالب ائتلاف اوپک پلاس، در مقاطع مختلف توانستهاند با تغییر سیاست تولید، بخشی از شوکهای عرضه را مدیریت کنند که یک نمونه جاری آن را با 3 بار افزایش تولید اخیر اوپک که آخرینش هفته پیش تصویب شد مشاهده می کنید. همچنین رشد تولید نفت شل در آمریکا باعث شده بازار جهانی نسبت به دهههای گذشته تنها به خاورمیانه وابسته نباشد.
از سوی دیگر، سمت تقاضا نیز تغییر کرده است. رشد خودروهای برقی، افزایش بهرهوری انرژی، سیاستهای کاهش مصرف سوختهای فسیلی و تغییر الگوی رشد اقتصادی چین باعث شده رشد تقاضای نفت کندتر شود. در نتیجه، هرگونه اختلال کوتاهمدت در عرضه ممکن است بیشتر به یک شوک موقت قیمتی تبدیل شود تا آغاز یک روند انفجاری پایدار. موضوع مهم دیگر، پدیده «نابودی تقاضا» است. اگر قیمت نفت بهسرعت افزایش یابد، مصرفکنندگان و صنایع واکنش نشان میدهند: استفاده از انرژیهای جایگزین افزایش مییابد، فعالیتهای انرژیبر کاهش پیدا میکند و اقتصاد جهانی با فشار رکودی مواجه میشود. تجربه بحرانهای قبلی نشان داده است که قیمتهای بسیار بالا خودشان عاملی برای کاهش مصرف هستند.
البته این به معنای بیاهمیت شدن ریسک افزایش بهای نفت نیست. یک درگیری گسترده که تولید نفت ایران و دیگر کشورهای نفتی یا زیرساختهای اصلی منطقه را هدف قرار دهد، همچنان میتواند باعث جهش کوتاهمدت قیمت شود. بازارها به اخبار جنگی با سرعت واکنش نشان میدهند و عامل روانی میتواند قیمتها را برای مدتی بالا ببرد.
اما تفاوت امروز با گذشته این است که بازار نفت ابزارهای بیشتری برای جذب شوک دارد. مسیرهای جایگزین صادرات، ظرفیتهای ذخیرهسازی، تولیدکنندگان جدید و تغییر رفتار مصرفکنندگان باعث شدهاند احتمال تکرار جهشهای تاریخی نفت در اثر یک درگیری منطقهای کاهش یابد. در سناریوی درگیری بعدی ایران و آمریکا، احتمالاً واکنش بازار بیشتر یک جهش سریع و محدود خواهد بود، نه یک بحران انرژی مشابه دهههای گذشته.